Sela, muzeji i izletničke celine u Beogradu i okolini: realan vodič za posetu
Okolina Beograda pruža mogućnost za poludnevne i jednodnevne izlete u seosko i prirodi blisko okruženje bez višesatne vožnje auto-putevima, ali zahteva realno planiranje polaska zbog gradskih saobraćajnih gužvi. Regija obuhvata šumadijske obronke na jugu prestonice (Avala, Kosmaj, Sopot, Mladenovac, Barajevo i Lazarevac sa kolubarskim krajem), podunavske voćarske i vinogradarske kose u Grockoj i ravničarski posavski i sremački pojas u Obrenovcu, Surčinu i Zemunu. Uz to, u samom centru grada nalazi se Etnografski muzej kao polazna tačka za upoznavanje narodne kulture.
| Izletnička celina | Opštine i mesta | Šta posetiti i doživeti |
|---|---|---|
| Avala i podavalska sela (Voždovac: Beli Potok, Pinosava, Zuce, Ripanj) | Voždovac (Grad Beograd) | Planina Avala (Spomenik Neznanom junaku, Avalski toranj, crkva brvnara Svetog despota Stefana), podavalska izletišta i stara čaršija i konaci u Grockoj. |
| Planina Kosmaj, Sopot i Mladenovac (beogradska Šumadija) | Sopot, Mladenovac, Barajevo | Planina Kosmaj (626 m), srednjovekovni manastiri Pavlovac, Tresije i Kastaljan, sela Rogača, Nemenikuće, Koraćica i Amerić, i Zavičajni muzej u Mladenovcu. |
| Kolubarski kraj oko Lazarevca (Lazarevac) | Lazarevac | Spomen-kosturnica Kolubarske bitke u crkvi Svetog Dimitrija u Lazarevcu, crkve brvnare u Brajkovcu i Vreocima, vinska tradicija (Festival srpskih vina u Lazarevcu) i sela Zeoke i Rudovci. |
| Donji Srem i Posavina (Surčin, Boljevci, Progar, Obrenovac) | Surčin, Obrenovac, Zemun | Bojčinska šuma u Progaru (manifestacija Bojčinsko kulturno leto, sremački svinjarski koleba), Nautičko selo u Boljevcima na Savi, manastir Fenek i Zabran kod Obrenovca. |
Realna procena udaljenosti i vremena vožnje iz Beograda
U promotivnim tekstovima o izletima oko Beograda često se ponavlja rečenica da se svako izletište nalazi „na samo 30 minuta od grada”. U praksi, vreme putovanja zavisi od tačne polazne tačke u Beogradu (Novi Beograd, Zemun, Stari grad, Voždovac) i doba dana kada se izlazi na obilaznicu, Avalski put ili Ibarsku magistralu.
Ako kao referentnu polaznu tačku uzmemo petlju „Autokomanda” (za južni pravac) odnosno „Mostar / Gazela” (za zapadni pravac), realne razdaljine i vreme vožnje van jutarnjeg i popodnevnog špica izgledaju ovako: do vrha Avale ima oko 18 kilometara (25 do 30 minuta vožnje); do Grocke i Brestovika Smederevskim putem ili auto-putem oko 30 kilometara (35 do 40 minuta); do planine Kosmaj (manastir Tresije / Sopot) oko 52 kilometra (50 do 60 minuta vožnje preko Ralje ili auto-putem do Malog Požarevca); do Bojčinske šume u Progaru (opština Surčin) oko 35 kilometara od centra Beograda (oko 40 minuta); a do Lazarevca Ibarskom magistralom ili preko auto-puta „Miloš Veliki” (isključenje Lajkovac/Ćelije) oko 60 kilometara (55 do 65 minuta vožnje).
Muzejski uvod u samom Beogradu i Rančićeva kuća u Grockoj
Pre odlaska u okolna sela, najpotpuniji pregled narodnog graditeljstva, nošnji i običaja čitave Srbije pruža Etnografski muzej u Beogradu (Studentski trg 13) i njegova izdvojena celina — Manakova kuća na Savskoj padini (Gavrila Principa 5), varoška bondručara s početka 19. veka. Takođe, u Topčiderskom parku nalaze se Milošev konak i Topčiderska crkva Svetih apostola Petra i Pavla.
U prigradskim opštinama posebno se izdvaja Rančićeva kuća u Grockoj (danas sedište Centra za kulturu Grocka), spomenik kulture od velikog značaja podignut početkom 19. veka na strmoj obali sa pogledom na Dunav. Rančićeva kuća je jedan od najlepših očuvanih primera stare kosmajsko-podunavske varoške bondručare sa dubokim drvenim doksatom i krovom od ćeramide, a u samoj Grockoj zaštićena je i čitava Gročanska čaršija.
Kosmaj, Sopot i Lazarevac: manastiri, crkve brvnare i šumadijska sela
Južne beogradske opštine Sopot, Mladenovac, Barajevo i Lazarevac geografski, istorijski i kulturno pripadaju severnoj, takozvanoj „beogradskoj Šumadiji”. Središnja tačka ovog prostora je planina Kosmaj (626 m), na čijim su šumovitim padinama u srednjem veku, u doba despota Stefana Lazarevića (koji je u obližnjoj Crkvini u Markovcu 1427. godine i preminuo), podignuti manastiri Pavlovac (u selu Koraćica, obnovljen u drugoj polovini 20. veka), Tresije i Kastaljan (u Nemenikućama, danas u ruševinama pod zaštitom Zavoda).
U selima oko Lazarevca i Barajeva sačuvano je i dragoceno nasleđe crkava brvnara s kraja 18. i prve polovine 19. veka, među kojima se izdvaja crkva brvnara Svetog Đorđa u Brajkovcu kod Lazarevca i crkva brvnara u Vraniću (opština Barajevo), u čijoj se porti nalazi i stara kuća porodice Matić i zbirka spomenika. U ovim opštinama danas radi veći broj registrovanih seoskih domaćinstava, kuća za odmor sa voćnjacima i manjih porodičnih vinarija.
Donji Srem u sastavu Beograda: Bojčinska šuma i posavska sela
Severozapadno od Save, u opštini Surčin (naselja Surčin, Jakovo, Boljevci, Bečmen, Petrovčić, Progar), Beograd obuhvata jugoistočni ugao Srema. Ovde pejzaž čine hrastove šume lužnjaka, bare, kanali i ušorena sremska sela sa kućama „na brazdu” i kotobanjama (čardacima za kukuruz).
Glavna izletnička tačka ovog dela je zaštićeno prirodno dobro Bojčinska šuma između Progara i Boljevaca, u kojoj su rekonstruisane tradicionalne sremačke „kolebe” (okrugle kolibe od pletera, blata i trske u kojima su nekada boravili svinjari koji su čuvali svinje na žirenju u hrastovim šumama). Na nekoliko kilometara odatle, u Jakovu, nalazi se fruškogorsko-sremski manastir Fenek, čija je istorija tesno povezana sa boravkom vožda Karađorđa i Vuka Karadžića 1813. godine.
Gastronomija, zanati i sezonski kalendar putovanja kroz regiju Beograd i okolina
Putovanje kroz oblast Beograd i okolina neodvojivo je od upoznavanja lokalne trpeze i zanatskog umeća koje se razlikuje od kotline do kotline i od sela do sela. Svako godišnje doba donosi drugačiju ponudu na seoskim trpezama: proleće je u znaku mladog sira, sremuša, zelja i prvih poljskih radova; leto donosi sveže povrće, šumske plodove, kosidbe i seoske sabore; jesen miriše na berbu grožđa, pečenje paprike, pripremu zimnice i pečenje rakije; dok zima okuplja ukućane i goste oko tople peći uz suvo meso, kiseli kupus, prebranac i slavsku trpezu.
Planiranjem vikend-rute koja spaja jedno prirodno izletište, jedan kulturno-istorijski spomenik (manastir, muzej ili staru čaršiju) i ručak ili noćenje u seoskom domaćinstvu, putnici dobijaju najpotpuniju sliku o tome kako Beograd i okolina živi danas i kako čuva svoje nasleđe.
Česta pitanja posetilaca
Može li se do Avale, Kosmaja i Bojčinske šume stići gradskim i prigradskim prevozom?
Da. Do podnožja Avale (i sezonski do samog vrha) saobraćaju linije sa Trošarine (serija 400), do Grocke linija 302 sa Ustaničke, do Bojčinske šume u Progaru linija 605 iz Blokova / Surčina, dok do Sopota, Mladenovca i Lazarevca saobraćaju redovne prigradske autobuske linije („Lasta” / BG prevoz) i vozovi BG:voza.
Gde u okolini Beograda planirati jednodnevni izlet bez gužve vikendom?
Dok je sam vrh Avale vikendom veoma posećen, znatno mirniji ambijent pružaju pešačke staze oko manastira Pavlovac i Tresije na Kosmaju, obilazak Rančićeve kuće i vinograda u Grockoj i Brestoviku, ili šetnja kroz Bojčinsku šumu i poseta manastiru Fenek u Donjem Sremu.
Da li su izletnički restorani na Kosmaju i Avali otvoreni svakog dana?
Veći restorani uz glavne puteve rade svakodnevno, ali manja seoska domaćinstva, porodične vinarije i zanatske pivare u selima oko Sopota, Mladenovca i Grocke često primaju goste samo od petka do nedelje ili uz prethodnu najavu.